بسمه تعالی

... در مورد روابط عقل و دین صحبت کردیم و بنا را بر آن گذاردیم وبه این نتیجه رسیدیم که در دین شناسی تنها راه قابل اعتماد عقل بوده و ما دلالت های عقل را معیار قرار می دهیم و با معیار عقل به بررسی ادیان می پردازیم.

عقل بهترین روشی است که ما توان استفاده از آن را برای شناخت خدا داریم زیرا که روش تجربی و شهودی دچار مشکلاتی هستند و روش نقلی(تعبدی) نیز مصادره به مطلوب است یعنی پذیرفتن مجموعه ای از گذاره ها و خبرها قبل از اطمینان از وثاقت آنها، «پذیرفتن بدون دلیل» است . در نتیجه تنها راه خداشناسی انتخاب دین حق و شناخت مذهب حق، عقل است.

اما در مورد شناخت خداوند با عقل باید بگوییم برد عقل نیز در مورد خداوند متعال نامحدود نیست.

ما در باب خدای متعال سه زمینه برای شناخت داریم که باید ببینیم با عقل چقدر از این سه زمینه را می توان بررسی و واکاوی کرد و چقدر می توان با آنها به شناخت دست یافت.

1- شناخت وجود داشتن: این زمینه برای عقل مقدور است زیرا دلیلی وجود ندارد که دلالت عقل در این زمینه مخدوش باشد و عقل هم حدوداً 30 برهان بر وجود داشتن خدای متعال اقامه می کند و اگر این حیطه هم برای عقل ممکن نبود، خداشناسی برای عقل مقدور نمی بود.

2- شناخت صفات: آیا بعد از پذیرش و شناخت وجود داشتن خدا می توان صفات خداوند را هم شناخت؟

در پاسخ باید گفت: بله این زمینه نیز برای عقل مقدور و میسر است چون دلیلی بر مخدوش بودن دلالت های عقل در این زمینه نداریم.

3- شناخت ذات و حقیقت خداوند متعال: این زمینه برای ما مقدور نیست؛ زیرا اگر وجود خدا آن گونه که ادیان ادعا می کنند ثابت شود. ( خدایی وجود دارد که مطلق و نامحدود و بی قید و شرط است یعنی محدود به هیچ محدوده زمانی و مکانی نیست و مشروط به هیچ شرط و مسبب به هیچ سببی نیست) اگر این ادعایشان به اثبات برسد ما نخواهیم توانست به آن موجود نامحدود احاطه علمی پیدا کنیم زیرا نامحدود در ظرف محدود ذهن انسان نمی گنجد و ذهن انسان فقط امور محدود و مقید را می تواند تصور کند.

پس نتیجه آن می شود که راه مطمئن خداشناسی عقل است 

(۱) که می تواند در زمینة وجود داشتن – صفات خداوند اظهار نظر کند و بعد از بررسی دلائل اثبات و اتصاف آنها را تأیید یا انکار کند.

1. البته در پاسخ این سؤال که آیا دقیقاً هیچ راه صحیح دیگری غیر از عقل برای اثبات خدای متعال موجود نیست؟ اختلاف نظر نیز وجود دارد و بسیاری از متکلمان اسلامی و الهی دانان غربی از برهانی به نام برهان فطرت نیز نام برده اند این برهان به سه صورت «فطرت امید»، « فطرت دوست داشتن کمال مطلق» و «فطرت پرستش کمال مطلق» قابل تقریر و توضیح می باشد ( ر. ک کتاب بدایه المعارف الهیه ج اول – بخش فطرت)

ولی نظر صحیح آنست که این برهان به معنای دقیق حکمه «برهان» نبوده بلکه بیانی بیدار کننده برای یادآوری تمایل درونی عمیقی است که فطرت خداشناسی نامیده می شود. ناگفته نماند که دلیل فطرت نیز اگرچه برهان نیست اما هنگام تقریر در قالب استدلال عقلی تبیین می شود) گذشته از آن الهیدانان غربی هم برهانی به نام تجربه دینی بر وجود خداوند اقامه می کنند که به برهان فطرت نزدیک است.